Profast
Đất rừng đặc dụng (RDD) là loại đất lâm nghiệp được Nhà nước khoanh vùng và bảo vệ nghiêm ngặt nhằm mục đích bảo tồn thiên nhiên, bảo vệ hệ sinh thái rừng quốc gia, nguồn gen sinh vật rừng, nghiên cứu khoa học, bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa, tín ngưỡng, danh lam thắng cảnh kết hợp du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trừ phân khu bảo vệ nghiêm ngặt của rừng đặc dụng.
Khác với các loại đất khác có thể được giao cho người dân để phát triển kinh tế gia đình, RDD mang tính chất quốc gia và toàn cầu. Rất nhiều khu rừng đặc dụng của Việt Nam đã được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới hoặc Khu dự trữ sinh quyển thế giới (như Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, Vườn quốc gia Cát Tiên).
Để quản lý hiệu quả và phù hợp với đặc thù từng vùng, Luật Lâm nghiệp phân loại Rừng Đặc Dụng thành 5 nhóm cơ bản, mỗi nhóm mang một trọng trách riêng biệt:
Đây là cấp độ cao nhất và toàn diện nhất của rừng đặc dụng. Vườn quốc gia là những không gian tự nhiên rộng lớn trên đất liền hoặc vùng đất ngập nước, hải đảo, bao trùm nhiều hệ sinh thái nguyên vẹn. Đặc điểm nhận diện của Vườn quốc gia là sự phong phú đến kinh ngạc về tính đa dạng sinh học, là ngôi nhà của hàng ngàn loài động thực vật, trong đó có những loài đặc hữu chỉ có tại Việt Nam. Các ví dụ điển hình: Vườn quốc gia Cúc Phương, Ba Vì, Cát Tiên, Tràm Chim, Phú Quốc.
Khu bảo tồn thiên nhiên có quy mô thường nhỏ hơn Vườn quốc gia nhưng lại tập trung vào việc bảo vệ một hệ sinh thái đặc thù hoặc duy trì các quá trình sinh thái tự nhiên đang bị đe dọa. Mục đích chính ở đây là giữ cho tự nhiên tự vận hành với sự can thiệp ít nhất từ con người. Ví dụ: Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luông (Thanh Hóa), Vân Long (Ninh Bình).
Loại rừng đặc dụng này được thiết lập như một "vùng an toàn sinh tử" dành riêng cho một hoặc một vài loài động, thực vật hoang dã quý hiếm, đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng. Toàn bộ các hoạt động quản lý tại đây đều xoay quanh việc bảo vệ nguồn thức ăn, nơi sinh sản và môi trường sống của loài mục tiêu. Ví dụ: Khu bảo tồn loài Voọc quần đùi trắng ở Ninh Bình, Khu bảo tồn Sao La ở Quảng Nam và Thừa Thiên Huế.
Đôi khi rừng không chỉ có giá trị về mặt sinh học mà còn gắn liền với dòng chảy lịch sử, văn hóa của dân tộc. Khu bảo vệ cảnh quan là những khu rừng có giá trị thẩm mỹ nổi bật, bao quanh các di tích lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, danh lam thắng cảnh. Rừng tại Đền Hùng (Phú Thọ) hay rừng thông xung quanh khu di tích Pác Bó (Cao Bằng) chính là những ví dụ điển hình, nơi cây rừng được bảo vệ như những chứng nhân lịch sử.
Đây là "phòng thí nghiệm ngoài trời" khổng lồ của các nhà khoa học lâm nghiệp. Những khu rừng này được sử dụng để nghiên cứu sự sinh trưởng, lai tạo giống cây mới, hoặc quan sát sự biến đổi của hệ sinh thái dưới tác động của môi trường, phục vụ cho chiến lược phát triển lâm nghiệp toàn quốc.
Để cân bằng giữa việc bảo tồn nghiêm ngặt và khai thác giá trị kinh tế (du lịch sinh thái), một Vườn quốc gia hay Khu bảo tồn thiên nhiên (RDD) không phải là một khối đồng nhất, mà được chia làm 3 phân khu chức năng lõi và 1 vùng đệm bao quanh.
Đây là "trái tim" của rừng đặc dụng. Tại phân khu này, mọi hoạt động của con người gần như bị cấm tuyệt đối. Không du lịch, không khai thác, không cư trú. Nơi đây là lãnh địa bất khả xâm phạm của tự nhiên, chỉ những nhà khoa học, cán bộ kiểm lâm đang thi hành nhiệm vụ mới được phép ra vào theo quy định cực kỳ khắt khe. Mục tiêu là để thiên nhiên tự diễn thế, tự sinh tồn mà không chịu bất kỳ một tác động ngoại lai nào.
Bao quanh phân khu bảo vệ nghiêm ngặt là khu vực phục hồi sinh thái. Đây là những diện tích rừng từng bị suy thoái trong quá khứ (do chiến tranh, lâm tặc, bão lũ) và đang trong quá trình được chăm sóc, tái sinh để khôi phục lại trạng thái rừng tự nhiên. Tại đây, con người được phép thực hiện các biện pháp lâm sinh (trồng dặm, nuôi dưỡng rừng) nhưng cấm tuyệt đối việc khai thác gỗ thương mại.
Đây là "mặt tiền" của rừng đặc dụng, nơi đặt trụ sở Ban quản lý, trạm kiểm lâm, các trung tâm cứu hộ động vật hoang dã. Đặc biệt, đây cũng là phân khu duy nhất được phép quy hoạch và triển khai các hoạt động du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí, xây dựng các công trình phục vụ du khách (nhà trưng bày, đường mòn sinh thái, trạm nghỉ chân) dựa trên nguyên tắc không phá vỡ cảnh quan rừng.
Những quy định pháp luật liên quan đến đất RDD là những quy định khắt khe và cứng rắn nhất trong hệ thống pháp luật đất đai và lâm nghiệp tại Việt Nam.
Tuyệt đại đa số diện tích rừng đặc dụng đều thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu. Nhà nước giao toàn quyền quản lý cho các Ban Quản lý Rừng đặc dụng (đối với các khu rừng lớn) trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn hoặc Ủy ban nhân dân cấp Tỉnh. Cá nhân, tổ chức tư nhân không bao giờ được cấp "Sổ đỏ" mang tên mình với tư cách là chủ sở hữu đối với các khu vực bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn quốc gia.
Nếu như Rừng sản xuất (RSX) cho phép chặt cây để bán, Rừng phòng hộ (RPH) cho phép tỉa thưa tận thu, thì Rừng đặc dụng áp dụng Nguyên tắc Cấm khai thác gỗ tự nhiên dưới mọi hình thức (trừ các trường hợp đặc biệt phục vụ nghiên cứu khoa học được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt). Dù một cây gỗ cổ thụ hàng ngàn năm tuổi có chết khô, ngã đổ trong phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, nó cũng phải được để nguyên tại chỗ để phân hủy, hoàn thành chu trình sinh thái (trở thành mùn cưa, làm tổ cho côn trùng, vi sinh vật), tuyệt đối không ai được phép vác cưa vào cắt mang ra ngoài bán.
Đất rừng đặc dụng không phải là hàng hóa để mua bán trên thị trường bất động sản. Hộ gia đình, cá nhân không được phép chuyển nhượng, tặng cho quyền sử dụng đất ở, đất nông nghiệp nằm xen kẽ trong khu vực bảo vệ nghiêm ngặt, khu phục hồi sinh thái thuộc rừng đặc dụng cho người không sinh sống trong khu vực rừng đặc dụng đó.
Vì cảnh quan của rừng đặc dụng quá đẹp, khí hậu quá trong lành, rất nhiều đại gia và nhà đầu tư bất động sản luôn nhòm ngó tìm cách thâu tóm đất tại đây để xây dựng các khu biệt thự nghỉ dưỡng khép kín (Private Resort). Tuy nhiên, đụng vào RDD là đụng vào "vùng tử địa" về mặt pháp lý.
Một số người dân địa phương sống lâu đời trong vùng lõi Vườn quốc gia (trước khi Vườn quốc gia được thành lập) có thể cắt bán lại đất cho người từ thành phố lên bằng "giấy tay". Nhà đầu tư cần biết rằng: Giao dịch này vô hiệu hoàn toàn trước pháp luật. Nhà nước đang có chủ trương di dời, tái định cư toàn bộ các hộ dân ra khỏi vùng lõi rừng đặc dụng để bảo vệ sinh thái. Bạn mua đất giấy tay tại đây đồng nghĩa với việc ném tiền qua cửa sổ, và khi Nhà nước thực hiện lệnh cưỡng chế di dời, bạn sẽ mất trắng mà không được đền bù.
Đất rừng đặc dụng được bảo vệ bởi Bộ Luật Hình Sự. Việc tự ý đưa máy xúc vào san gạt nền móng, chặt hạ cây rừng để xây dựng Homestay, Farmstay trong ranh giới RDD cấu thành "Tội hủy hoại rừng" (Điều 243) và "Tội vi phạm các quy định về quản lý đất đai". Khác với đất nông nghiệp thông thường chỉ bị phạt hành chính, hành vi xâm phạm rừng đặc dụng có khung hình phạt tù rất nặng (có thể lên tới 15 năm tù nếu diện tích rừng bị phá lớn). Mọi công trình kiên cố xây dựng trái phép chắc chắn sẽ bị đánh sập và trả lại nguyên trạng.
Cấm khai thác gỗ, cấm mua bán đất đai, vậy RDD mang lại giá trị kinh tế gì, hay chỉ là một gánh nặng của ngân sách Nhà nước? Thực tế, RDD mang trong mình tiềm năng kinh tế khổng lồ nếu được khai thác đúng bằng con đường "Kinh tế xanh".
Đây là cánh cửa duy nhất cho các nhà đầu tư doanh nghiệp. Thay vì mua đứt bán đoạn đất rừng (điều không thể), doanh nghiệp có thể làm Đề án phát triển du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng, giải trí trình cấp có thẩm quyền (Bộ NN&PTNT hoặc UBND Tỉnh) phê duyệt. Sau khi được duyệt, doanh nghiệp sẽ ký Hợp đồng thuê môi trường rừng với Ban Quản lý rừng đặc dụng.
Bạn không sở hữu đất, bạn trả tiền để "thuê không gian cảnh quan". Doanh nghiệp chỉ được phép thiết kế các tuyến du lịch, dựng lều trại (glamping), hoặc xây dựng các công trình phục vụ du lịch bằng vật liệu thân thiện môi trường (gỗ, tre, nứa) tại Phân khu dịch vụ - hành chính, với tỷ lệ tác động cực thấp (chỉ được xây dựng trên các khoảng đất trống, không chặt cây). Khi hết hợp đồng, tài sản trên đất thuộc về doanh nghiệp, nhưng rừng vẫn vẹn nguyên của quốc gia. Các khu du lịch sinh thái tại Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (cho thuê khám phá hang động) là minh chứng cho việc hái ra hàng triệu đô la mà không cần chặt một cành cây.
Tương tự như RPH, Rừng đặc dụng cung cấp nguồn nước sạch khổng lồ cho các nhà máy thủy điện và công ty cấp nước vùng hạ lưu. Nguồn thu từ quỹ bảo vệ và phát triển rừng (do các công ty này đóng góp) được dùng để duy trì hoạt động của Ban quản lý và trả công bảo vệ rừng cho cộng đồng dân cư vùng đệm.
Hơn thế nữa, RDD là "kho thuốc khổng lồ" vô giá. Các tập đoàn dược phẩm toàn cầu đang săn lùng những nguồn gen thực vật quý hiếm (có khả năng chữa ung thư, các bệnh hiểm nghèo) ẩn sâu trong rừng nguyên sinh. Việc nghiên cứu, chiết xuất và phát triển các loài dược liệu quý này mang lại giá trị bản quyền sinh học và y tế vượt xa giá trị của gỗ hàng vạn lần.
Do không bao giờ bị khai thác thương mại, sinh khối của RDD liên tục tăng lên qua hàng trăm năm, trở thành những "bể chứa Carbon" bền vững nhất. Trong tương lai, khi Việt Nam tham gia sâu vào thị trường Carbon quốc tế, lượng CO2 khổng lồ mà các Vườn quốc gia hấp thụ có thể được quy đổi thành hàng triệu Tín chỉ Carbon. Bán các tín chỉ này cho thế giới, Việt Nam sẽ thu về hàng tỷ đô la để tái đầu tư vào công tác bảo tồn sinh thái và nâng cao đời sống cho đồng bào miền núi.
Tóm lại, RDD - Đất Rừng Đặc Dụng không phải là một món hàng để định giá bằng mét vuông trên thị trường bất động sản. Nó là máu thịt của tự nhiên, là hơi thở của quốc gia và là tài sản dự trữ chiến lược cho thế hệ mai sau. Việc cố tình xâm phạm, chiếm đoạt hay trục lợi từ RDD không chỉ là hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng mà còn là tội ác đối với di sản sinh thái của loài người. Hiểu đúng về vị thế tối thượng của RDD giúp chúng ta, dù là người dân hay nhà đầu tư, biết cách trân trọng, bảo vệ và tìm ra những phương thức cộng sinh, làm kinh tế xanh hợp pháp dưới tán rừng vĩ đại này.
