Profast
Trong hệ thống quy hoạch đất đai quốc gia do Bộ Tài nguyên và Môi trường ban hành, đất lâm nghiệp được chia thành 3 trụ cột: Rừng đặc dụng (RDD), Rừng sản xuất (RSX) và Rừng phòng hộ (RPH). Nếu RDD là "Viện bảo tàng" lưu giữ nguồn gen quý hiếm không được chạm tới, RSX là "Công xưởng" sản xuất gỗ để làm kinh tế, thì RPH chính là "Hệ miễn dịch" và "Lá chắn" bảo vệ quốc gia.
Bạn không thể nhìn RPH dưới con mắt của một thương lái gỗ hay một nhà đầu cơ phân lô bán nền. Giá trị của RPH không nằm ở việc cây gỗ đó bán được bao nhiêu tiền trên thị trường, mà nằm ở chức năng sinh thái vô hình mà nó cung cấp. Rễ của chúng ghim chặt vào lòng đất mẹ để giữ cho núi không lở, tán lá của chúng cản lại sức tàn phá của mưa bão để bảo vệ hàng triệu người dân sống ở hạ lưu.
Tùy thuộc vào vị trí địa lý và các mối đe dọa từ thiên nhiên, RPH được Nhà nước phân chia thành 4 loại hình chuyên biệt, mỗi loại có một kết cấu sinh học và nhiệm vụ hoàn toàn khác nhau:
Thường tọa lạc ở các vùng đồi núi có độ dốc lớn, nơi bắt nguồn của các con sông, con suối lớn. Hệ thống rễ cây khổng lồ đan xen vào nhau tạo thành một mạng lưới giữ chặt các tầng đất đá. Tán lá rộng nhiều tầng giúp phân tán lực rơi của những trận mưa rừng xối xả. Quan trọng nhất, lớp thảm mục (lá khô, cành gãy) dưới nền rừng hoạt động như một "miếng bọt biển khổng lồ". Khi mưa xuống, nước không ào ạt tuột dốc tạo thành lũ quét, lũ ống, mà từ từ thấm vào lòng đất, dự trữ thành nước ngầm, và rỉ rả cung cấp nước trong suốt mùa khô hạn cho vùng đồng bằng hạ lưu. Những thảm kịch sạt lở đất tang thương tại Yên Bái, Lào Cai hay Trà Leng (Quảng Nam) đa phần đều bắt nguồn từ việc rừng phòng hộ đầu nguồn bị xâm hại, mất đi khả năng giữ đất, giữ nước.
Đây là lực lượng "thủy quân lục chiến" của thiên nhiên, tiêu biểu nhất là những cánh rừng ngập mặn (cây sú, vẹt, đước, mắm) trải dài từ Cần Giờ (TP.HCM) cho đến mũi Cà Mau. Chúng mọc trên những vùng bùn lầy ven biển. Hệ thống rễ phụ chằng chịt trồi lên mặt nước có tác dụng bẻ gãy sức mạnh của sóng biển, ngăn chặn triều cường và bão tố tàn phá đê điều, làng mạc bên trong. Hơn nữa, chúng còn giữ lại phù sa từ sông bồi đắp, giúp lãnh thổ Việt Nam thực sự "lấn dần ra biển" mỗi năm.
Dọc theo dải duyên hải miền Trung (như Quảng Bình, Ninh Thuận, Bình Thuận), nơi có những đồi cát trắng mênh mông, RPH thường là các dải rừng phi lao (dương liễu). Nhiệm vụ của chúng là chặn đứng những trận cuồng phong mang theo cát mặn từ biển thổi vào đất liền, ngăn chặn hiện tượng "sa mạc hóa" nuốt chửng đất nông nghiệp, đường giao thông và nhà cửa của người dân.
Đây là các mảng xanh rừng tự nhiên hoặc rừng trồng bao quanh các khu công nghiệp, khu đô thị lớn. Tác dụng chính của chúng là lọc không khí, hấp thụ khí thải độc hại, giảm tiếng ồn, điều hòa nhiệt độ (chống lại hiệu ứng đảo nhiệt đô thị), mang lại một không gian sống trong lành cho hàng triệu cư dân thành thị.
Vì tính chất sống còn đối với quốc gia, RPH bị ràng buộc bởi những chế định pháp lý khắt khe bậc nhất. Ai sở hữu? Có được mua bán không? Có được xây nhà không? Đây là những câu hỏi nhức nhối nhất.
Khác với đất thổ cư hay đất trồng lúa, phần lớn diện tích rừng phòng hộ thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu. Các Ban quản lý rừng phòng hộ (cơ quan nhà nước) sẽ được giao quản lý phần lớn quỹ đất này. Đối với người dân (hộ gia đình, cá nhân), Nhà nước áp dụng 2 hình thức chính:
Nhiều người từ thành phố muốn lên núi mua đất RPH rẻ để làm trang trại. Pháp luật quy định thế nào? Luật Đất đai thiết lập một rào cản cực kỳ nghiêm ngặt:
Hộ gia đình, cá nhân CHỈ được nhận chuyển nhượng, nhận tặng cho quyền sử dụng đất rừng phòng hộ NẾU họ đang sinh sống TRONG khu vực rừng phòng hộ đó.
Điều này có nghĩa là, nếu bạn có hộ khẩu ở Hà Nội hay TP.HCM, bạn KHÔNG THỂ đứng tên hợp pháp nhận chuyển nhượng một mảnh đất RPH tại Lâm Đồng hay Hòa Bình. Quy định này nhằm ngăn chặn giới đầu cơ, trọc phú thâu tóm quỹ đất bảo vệ quốc gia, đảm bảo rừng được giao cho người thực sự gắn bó, có khả năng trông nom và bảo vệ rừng ở địa phương.
Tuyệt đối không được xây dựng công trình kiên cố, nhà ở, phân lô bán nền trên đất RPH. Mọi hành vi san gạt, chặt cây để đổ móng bê tông đều bị xử lý hình sự về tội "Hủy hoại rừng".
Việc chuyển mục đích từ RPH sang đất khác (đất ở, đất công nghiệp) là một quyết định mang tầm cỡ quốc gia. Tùy thuộc vào quy mô (trên 50 ha hay dưới 50 ha), việc chuyển đổi phải được Thủ tướng Chính phủ hoặc Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định. Nó chỉ được xem xét phê duyệt đối với các dự án vì lợi ích quốc gia, công cộng (ví dụ: làm đường cao tốc, đập thủy điện, công trình an ninh quốc phòng), chứ không bao giờ có chuyện phê duyệt cho một cá nhân phân lô bán nền.
| Tiêu Chí | RPH (Rừng Phòng Hộ) | RDD (Rừng Đặc Dụng) | RSX (Rừng Sản Xuất) |
|---|---|---|---|
| Mục đích chính | Bảo vệ sinh thái, chống thiên tai (Giữ đất, giữ nước). | Bảo tồn thiên nhiên, di tích, gen quý (Vườn quốc gia). | Khai thác gỗ, làm kinh tế, trồng rừng thương mại. |
| Khai thác gỗ | Rất hạn chế. Chỉ được khai thác tỉa thưa, tận thu gỗ chết theo thiết kế được duyệt. Không được chặt trắng. | Cấm Tuyệt Đối. Không được phép khai thác gỗ dưới mọi hình thức. | Được phép khai thác tự do theo chu kỳ sinh trưởng của cây (sau đó phải trồng lại). |
| Khả năng mua bán | Cực kỳ hạn chế (Chỉ dành cho người cư trú nội vùng). | Không được phép mua bán, chuyển nhượng. | Tự do, linh hoạt, được mở rộng hạn mức cho người ngoài vùng. |
Nếu không được chặt cây bán gỗ, không được phân lô bán nền, vậy người dân được giao đất RPH sống bằng gì? Nhà nước đã kiến tạo một hệ sinh thái kinh tế dựa trên nguyên tắc: "Lấy rừng nuôi rừng, làm giàu dưới tán lá".
Đây là một bước tiến vĩ đại của ngành lâm nghiệp. Các cơ sở kinh doanh hưởng lợi từ RPH (như Nhà máy thủy điện cần nước, Công ty nước sạch cần nguồn nước tinh khiết, Doanh nghiệp xả thải khí nhà kính) phải đóng một khoản tiền gọi là "Tiền Dịch vụ môi trường rừng". Quỹ này được phân bổ lại cho những hộ dân trực tiếp giữ rừng. Người dân chỉ cần đi tuần tra, bảo vệ không cho lâm tặc chặt cây, chống cháy rừng là hàng năm sẽ nhận được một khoản thu nhập ổn định.
Tuy không được đốn gỗ, nhưng chủ rừng RPH được phép khai thác toàn bộ lâm sản ngoài gỗ. Đây là một mỏ vàng thực sự. Người dân có thể thu hái măng rừng, nấm hương, mộc nhĩ, song mây, hoặc chăn nuôi gia súc (lợn rừng lai), nuôi ong mật tự nhiên dưới tán rừng.
Đặc biệt nhất là việc canh tác dược liệu quý hiếm dưới tán RPH đầu nguồn. Điển hình như mô hình trồng Sâm Ngọc Linh, Sâm Lai Châu, Thảo quả, Ba kích. Những loài cây này chỉ sống được dưới bóng râm của các cây gỗ lớn nguyên sinh, cần lớp mùn dày và độ ẩm cao của RPH. Giá trị kinh tế của một hecta sâm dưới tán rừng có thể lên tới hàng trăm tỷ đồng, cao gấp hàng ngàn lần so với việc chặt cây lấy gỗ.
Chủ rừng RPH có thể lập đề án, xin phép cơ quan chức năng để cho thuê môi trường rừng làm du lịch sinh thái, giải trí. Bạn có thể làm các cung đường trekking qua rừng, tổ chức cắm trại (glamping) dưới tán cây, làm dịch vụ tắm suối, ngắm chim. Điều kiện tiên quyết: Mọi công trình phục vụ du lịch phải thân thiện với môi trường, không chặt phá cây, tỷ lệ bê tông hóa cực thấp (chỉ dựng trên các khoảng đất trống sẵn có), và không làm biến dạng địa hình.
Trong kỷ nguyên chống biến đổi khí hậu, RPH đang nắm giữ một loại tài sản vô hình khổng lồ: Khả năng hấp thụ Carbon. Các thân cây gỗ lớn nhiều năm tuổi trong RPH là những cỗ máy lưu trữ CO2 khổng lồ.
Thông qua các thỏa thuận quốc tế và thị trường Carbon nội địa sắp vận hành, Việt Nam có thể bán "Quyền phát thải CO2" (Tín chỉ Carbon rừng) cho các tập đoàn đa quốc gia cần bù đắp lượng khí thải của họ. Tiền thu được từ việc bán tín chỉ carbon sẽ được chi trả lại cho Ban quản lý và người dân giữ RPH. Đây sẽ là nguồn thu nhập thụ động đột phá, biến RPH thành một loại "bất động sản tài chính" sinh lời từ việc... không làm gì cả, chỉ cần giữ cho cái cây được sống.
Thị trường "Bỏ phố về rừng" đang rất nóng. Rất nhiều nhà đầu tư thiếu hiểu biết đã sập bẫy khi mua phải đất RPH, dẫn đến mất trắng tài sản, thậm chí vướng vòng lao lý.
Cò đất thường rao bán những mẫu RPH với giá rẻ mạt bằng hình thức "chuyển nhượng sổ xanh" hoặc làm "hợp đồng ủy quyền, giấy tay". Cần nhấn mạnh lại: Sổ xanh (hợp đồng giao khoán bảo vệ rừng) không có giá trị chuyển nhượng quyền sử dụng đất. Nó chỉ là tờ giấy biên nhận bạn được nhà nước thuê đi trông rừng. Khi giao dịch bằng giấy tay, giao dịch đó vô hiệu 100%. Nhà nước có thể thu hồi sổ giao khoán bất cứ lúc nào nếu phát hiện sai phạm, người mua sẽ mất trắng tiền.
Nhiều người mua được miếng đất RPH có view suối, view mây cực đẹp. Sau đó, họ đưa máy múc vào san bạt sườn đồi, chặt bỏ cây rừng để dựng Homestay, Farmstay bằng bê tông cốt thép, bể bơi hoành tráng. Theo Bộ Luật Hình Sự, hành vi chặt cây, hủy hoại rừng phòng hộ có mức độ xử lý nghiêm khắc hơn rất nhiều so với rừng sản xuất. Chỉ cần phá vài trăm mét vuông RPH, chủ đất hoàn toàn có thể bị khởi tố hình sự (đi tù), và toàn bộ tài sản đầu tư trên đất sẽ bị cưỡng chế đập bỏ không thương tiếc.
Tóm lại, RPH - Đất Rừng Phòng Hộ không phải là một công cụ để đầu cơ bất động sản, cũng không phải là nơi để xẻ núi làm biệt thự nghỉ dưỡng cá nhân. RPH là tài sản chung của quốc gia, là ranh giới sống còn bảo vệ con người trước cơn thịnh nộ của mẹ thiên nhiên đang ngày càng cực đoan vì biến đổi khí hậu. Hiểu rõ bản chất sinh thái và lằn ranh pháp lý của RPH không chỉ giúp nhà đầu tư tránh được những thảm họa tài chính và pháp lý, mà còn là cách thức thể hiện trách nhiệm của mỗi công dân đối với sự phát triển bền vững và tồn vong của thế hệ tương lai.
